“ต้นน้ำ” ถือเป็น “จุดกำเนิด” แห่งสรรพชีวิต บ่งบอกถึง “ความอุดมสมบูรณ์” ของ “ระบบนิเวศ” ที่สรรค์สร้างโดย “ธรรมชาติ” พร้อมทำนายชะตา “อนาคตโลก”

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สัมพันธ์ ทองหนูนุ้ย อาจารย์ “นักนิเวศวิทยา” (Ecologist) ประจำสาขาวิชาชีววิทยาเชิงอนุรักษ์ มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตกาญจนบุรี ผู้มีผลงานล่าสุดจากการค้นพบปลาชนิดใหม่ของโลกใน “วงศ์ปลาตะเพียน” ซึ่งได้รับการ “ขึ้นทะเบียนอนุกรมวิธาน” โดย “ใช้ชื่อตามผู้ค้นพบ” ว่า “Poropuntius tongnunui” สร้างความภาคภูมิใจให้กับประเทศไทย และมหาวิทยาลัยมหิดล

นอกจากเป็นการส่งเสริมด้าน “การเพาะพันธุ์ปลาน้ำจืดเชิงอนุรักษ์” แล้ว ยังช่วยเติมเต็ม “ความมั่นคงทางอาหาร” และ “ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ” เนื่องจากตามแผนประมาณผลผลิตสัตว์น้ำจากการประมงของประเทศในช่วง 5 ปี (พ.ศ. 2568-2571) โดยกรมประมงระบุว่า “ปลาตะเพียน” ยังคงครองความเป็น “อันดับหนึ่ง” ในฐานะ “ปลาน้ำจืดเศรษฐกิจ” ที่ให้ผลผลิตได้มากที่สุด ประมาณ “กว่าสองหมื่นตัน” ต่อปี

แม้ “ปลาตะเพียน” จะขึ้นชื่อว่าเป็น “ปลารวยก้าง” แต่กลับ “ไม่เป็นอุปสรรค” ต่อการบริโภค เนื่องจากภูมิป้ญญา “ระเบิดก้าง” ด้วยการ “บั้งปลา” ให้มากริ้ว อย่างไรก็ดี จากการติดตามวิจัยอย่างทุ่มเทและต่อเนื่อง ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สัมพันธ์ ทองหนูนุ้ย ยืนยันว่ายังมีปลาในวงศ์ดังกล่าวอีกหลายชนิดที่เป็น “ปลาน้อยก้าง” รวมถึง “P. Tongnunui” ซึ่งทราบกันดีในกลุ่มนักอนุรักษ์ฯ อาทิ ปลากระโห้ ปลากาดำ และปลาในกลุ่มปลาซิว

อย่างไรก็ดี “กลุ่มปลาตะเพียน” แสดงถึง “ความอุดมสมบูรณ์” ของแหล่งน้ำในที่ราบ ในขณะที่ “ปลาต้นน้ำ” กำลังน่าเป็นห่วงต่อ “สภาวะใกล้สูญพันธุ์” จากการมึจำนวนประชากรที่ขึ้นอยู่กับ “สภาพการเปลี่ยนแปลงของภูมิอากาศ” และผลกระทบจาก “น้ำมือมนุษย์”

โดยจากการร่วมวิจัยกับสถาบันอุดมศึกษา และสถาบันอนุรักษ์พันธุ์สัตว์น้ำจืดชั้นนำของโลกในสหรัฐอเมริกา อาทิ มหาวิทยาลัยฟลอริดา (Florida University) มหาวิทยาลัยแห่งรัฐหลุยเซียนา (Louisiana State University) และพิพิธภัณฑ์แห่งชาติและประวัติศาสตร์ชาติสมิธโซเนียน (National Museum of National History Smithsonian Institution, Washington, D.C.

จนได้รับขนานนามว่าเป็น “นักวิชาการไทยสาขาชีววิทยาเชิงอนุรักษ์ที่มีองค์ความรู้ระดับนานาชาติอันดับต้น ๆ ของประเทศ” ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สัมพันธ์ ทองหนูนุ้ย สร้าง “แรงกระเพื่อม” ให้กับ “วงวิชาการปลาน้ำจืดโลก” จากการค้นพบ “ปลาค้อภูเขาสกุลใหม่ (Tanahseri ampliata)” เมื่อเร็ว ๆ นี้

จากการวิจัยพบว่า แม้ในประเทศไทยจะพบผลกระทบที่ “ปนเปื้อน” จากโรงงานอุตสาหกรรม จนส่งผลกระทบให้ “ปลาต้นน้ำ” เสี่ยง “สูญพันธุ์” ไม่เท่าในต่างประเทศ แต่ “อุณหภูมิที่เปลี่ยนแปลง” ของแหล่งน้ำ ส่งผลให้ “จำนวนปลาลดลงอย่างมีนัยสำคัญ” ได้เช่นเดียวกัน

โดยจากการ “ทดสอบทางห้องปฏิบัติการ” เพื่อวัดระดับ และสภาพ “โปรตีโอมิกส์” ใน “ปลาค้อภูเขา” พบ “ความเครียด” ซึ่งมีที่มาจาก “ผลกระทบจากการปรับตัวเพื่อความอยู่รอด”

สำหรับ “ปลา” ที่ได้รับ “ผลกระทบจากการปนเปื้อน” ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สัมพันธ์ ทองหนูนุ้ย แนะนำว่า “ไม่ควรจับมารับประทาน” โดยเฉพาะอย่างยิ่งปลาที่ได้รับผลกระทบจนเกิด “เนื้องอก” ซึ่งสังเกตได้โดยชัดเจน แม้เพียงตัวเดียว อาจนำไปสู่ “ผลกระทบต่อระบบนิเวศ” ได้ต่อไปในวงกว้าง โดยอาจมีสาเหตุจากการได้รับ “โลหะหนักและสารเคมี” ที่ปล่อยลงสู่แหล่งน้ำจากภาคอุตสาหกรรม ซึ่งผู้พบเห็นควรรีบแจ้งเบาะแสให้ “สิ่งแวดล้อมจังหวัด” ทราบ เพื่อเร่งแก้ไขให้ทันการณ์

โดยยังคงเจตนารมณ์ในการสร้าง “แหล่งเพาะพันธุ์ปลาน้ำจืด” เพื่อศึกษาและส่งเสริมเศรษฐกิจและการท่องเที่ยวระดับภูมิภาคต่อไป แม้อาจต้องชะลอตัวในช่วงเปลี่ยนผ่านการปกครองของประเทศ โดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สัมพันธ์ ทองหนูนุ้ย พร้อมอุทิศเพื่อเป็น “ฐานกำลัง” ในการ “กอบกู้อนาคตสิ่งแวดล้อมโลก” และพร้อมเปิดรับเครือข่ายจาก “สหสาขาวิชา” เพื่อร่วม “สานต่อ” ให้เกิดขึ้นจริงให้ “โลกลือ” ต่อไป

ติดตามข่าวสารที่น่าสนใจจากมหาวิทยาลัยมหิดลได้ที่ https://mahidol.ac.th

Cr : ภาพจาก มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตกาญจนบุรี

สัมภาษณ์ และเขียนข่าวโดย ฐิตินวตาร ดิถีการุณ นักประชาสัมพันธ์ (ชำนาญการ) โครงการงานประชาสัมพันธ์ภายใน / พันธกิจพิเศษ งานสื่อสารองค์กร กองบริหารงานทั่วไป สำนักงานอธิการบดี มหาวิทยาลัยมหิดล โทร. 0-2849-6208